ÓÈÕ-ÛÍ ÕÀÂÐÛÍ ×ÓÓËÃÀÍÛ ÍÝÝËÒ ÄÝÝÐ

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÅЪÍÕÈÉ˪Ã× Í.ÁÀÃÀÁÀÍÄÈÉÍÕÝËÑÝÍ ¯Ã

 
2003 îíû äºðºâä¿ãýýð ñàðûí 7 

   ÓÈÕ-ûí äàðãà, ãèø¿¿ä ýý,

    Åðºíõèé ñàéä, Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿ä ýý,

   Õàòàãòàé, íî¸ä îî,

   Òà á¿õíèé àìàð àìãàëàíã àéëòãàÿ. ªíººäºð ýíý óäààãèéí ïàðëàìåíòèéí á¿ðýí ýðõèéí õóãàöààíû ãóðàâ äàõü õàâðûí ÷óóëãàí ýõýëæ áàéíà. Òóóëàõ çàìûíõàà äºðºâíèé ãóðâûã àðäàà îðõèæ, áàðèàíû çóðõàéä îðîõîä áîãèíîõîí çàé, áàãàõàí õóãàöàà ¿ëäýæ, øèéäâýðëýõ ¿å ýõýëëýý. Ìýäýýæ ýíý áîë æèðèéí íýã óðàëäààí òýìöýýíèé áèø óëñ òºðèéí õàðèóöëàãûí øèéäâýðëýõ ¿å ãýäýã íü õýí á¿õýíä òîäîðõîé.

   Àðä÷èëëûí íýã ÷óõàë ¿íýò ç¿éë áîë óëñ òºðèéí õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîã òºëºâø¿¿ëäýãò îðøèíî. ¯¿íäýý áèä ñóðàëöàæ áàéíà. Èðãýä ÷, ýðõ áàðèã÷ íü ÷, ñºðºã õ¿÷èí íü ÷ àðä÷èëñàí òºðèéí òîãòîëöîîíä ººð ººðèéí îðîí çàéã ýçýëæ, ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã õ¿ëýýæ áàéäàã. Ãýõäýý ýíä õàìãèéí ºíäºð õàðèóöëàãûã ýðõ áàðèã÷ õ¿÷èíä íèéãýì íàéäàæ îíîîäîã íü ç¿é ¸ñíû õýðýã áèëýý.

   Óëñ îðíû óäèðäëàãûí äýýä øàòíààñ àíõàí øàòíû íýãæ áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí ñàëàà ñàëáàðò çàñàãëàõ ýðõèéã ýäýëæ, õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà õýí á¿õýíä óëñ òºðèéí õàðèóöëàãàà óëàì ã¿íçãèé óõààðàõ ¸ñòîé ãýäãèéã ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíû ýíý èíäðýýñ îíöëîí àíõààðóóëæ õýëüå.

   ¯¿íèéã áè îíöëîõäîî èðãýä îëîíäîî ýýëòýé, àæèëëàõ ºíäºð ÷àäâàðòàé, ñàéí çàñàãëàë á¿õèé õàðèóöëàãàòàé òºðèéí òîãòîëöîîã òºëºâø¿¿ëýõ õàìòûí çîðèëãûíõîî ¿¿äíýýñ õýëæ áàéãàà þì ø¿¿.

   Õàðèóöëàãàæèõ ãýäýã ¿ãèéí öààíà àëáàí òóøààëûí, àìëàëòûí, õàìòûí, õóâü õ¿íèé õàðèóöëàãà ãýäýã öîãö îéëãîëò áàéäàã áºãººä ò¿¿íèéã èæ áàéäëààð óõààð÷ øóäàðãà, èäýâõòýéãýýð áèåë¿¿ëæ áàéìààæ ë íèéãìèéã ÷ õºãæ¿¿ëíý, íèéòèéí èòãýë íàéäâàðûã ÷ äààíà. Èðãýäèéí èòãýë óðàì, èäýâõ ñàíàà÷ëàãà ñýðãýæ, óëìàà𠺺𺺠ººðòºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ óõàìñàð ñóóæ, äîð á¿ðíýý õèéæ á¿òýýõ, ñàéí ñàéõàí àìüäðàõûí òºëºº óëàì õè÷ýýí ç¿òãýõýä ¿ëãýð áîëîõóéö õàðèóöëàãûí øàëãàâðûã òºð, ò¿¿íèé ç¿òãýëòí¿¿ä äààõ ó÷èðòàé. Èðãýíèé àìüäðàë òºðººñºº ãýõèéí ó÷èð ýíý.

   Òèéìýýñ áè ÓÈÕ-ûí õàâàð, íàìðûí ýýëæèò ÷óóëãàíû íýýëòýä õýëýõ ¿ãýý èõýâ÷ëýí ïàðëàìåíò, ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà, ò¿¿íèé ¿ð íºëººíèé àñóóäàëä ÷èãë¿¿ëæ èðñýí áèëýý. ªíººäºð ÷ ýíý óëàìæëàëàà äàãàæ Óëñûí Èõ Õóðàë, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãàà, òýäãýýðýýñ íèéãìèéí ºìíº õ¿ëýýñýí õàðèóöëàãûí òàëààð ñàíàë áîäëîî èëýðõèéëüå.

   Ãóðâàí æèëèéí ºìíºõòýé õàðüöóóëàõàä ìàíàé ýäèéí çàñãèéí àìüäðàëä òîãòâîðæèëò, ñýðãýëò, ºñºëòèéí øèíæòýé íààøòàé ººð÷ëºëò¿¿ä ìýäðýãäýæ ¿íý, òàðèôûí ºñºëò ñààð÷, äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë íýìýãäýæ, ¿íäýñíèé àæ ¿éëäâýð, òýð äóíäàà áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýðèéí ¿éëäâýðëýë íýëýýä ¿ç¿¿ëýëòýýð ºññºí ä¿íã áèä îëçóóðõàí òýìäýãëýæ áàéíà.

   Áàðèëãà óãñðàëò, èõ çàñâàð, õîò òîõèæóóëàëò, õîëáîî õàðèëöàà, ýð÷èì õ¿÷, àâòî çàì çýðýã äýä á¿òöèéí ãýãäýõ ñóóðü ñàëáàðóóäàä ÷ àõèö ººð÷ëºëò ãàð÷, á¿òýýí áàéãóóëàõ ýðìýëçëýë ºðíºëºº. Òîìîîõîí àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí õóâ÷ëàëûã ýõýëñíýýð õóâèéí õýâøëèéí õ¿ðýý ÷ ºðãºæèæ áàéíà.

   Áàíêíû òîãòîëöîî çàõ çýýëèéí ãîðèìä øèëæèæ, ò¿¿íèé óäèðäëàãà, ìåíåæìåíò, õÿíàëò ç¿ãøèð÷, ãàäààä âàëþòûí íººö, èðãýäýä îëãîõ çýýë, èðãýäèéí õàäãàëàìæ ºñ÷, ÷àíàðã¿é çýýëèéí õýìæýý ¿ëýìæ áàãàñàæ, çýýëèéí õ¿¿ áóóð÷ýý. Óëñûí òºñâèéã îëîí æèë õóðèìòëàãäñàí ºðèéí äàðàìòààñ ÷ºëººëæ, òºñâèéí íèéò àëäàãäëûí õýìæýý áîëîí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ò¿¿íèé ýçëýõ õóâèéã íýëýýä áàãàñãàæ, óëìààð òºñâèéí óðñãàë òýíöýë æèë á¿ð àøèãòàé áàéõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëñýí ãýæ ¿çýõ áîëîìæòîé áîëæýý.

   Òºð, çàñãèéí ãàçðààñ áàðèìòàëæ áàéãàà áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð îëíû àì åðºíõèé人 íààøòàé áàéæ, èðãýäèéí á¿òýýë÷ ñàíàë, õèéæ á¿òýýõ õ¿ñýë ýðìýëçýë íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áîëæ áàéíà.

   Ýíý á¿õýí áîë íààøòàé ýõëýë, ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçàð, îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí ç¿òãýë, ÷àðìàéëòûí ¿ð ä¿í ãýäãèéã ¿ã¿éñãýõ ó÷èðã¿é. Áîäèòîé þì õèéæ ¿ëäýýõ ãýæ, áîäëîãî çîðèëòîî áèåë¿¿ëýõ ãýæ áîëîõîîñ íü áîëîõã¿éã õ¿ðòýë õè÷ýýæ áàéãàà òºðèéí á¿õ øàòíû á¿òöèéíõíèé ÷àðìàéëòûã èðãýä îëîí ò¿ìýí ÷ ¿íýëýõ ó÷èðòàé, äýìæèõ ÷ õýðýãòýé.

   Ýíý õàâðûí ÷óóëãàíààñ èðýõ õàâðûí ÷óóëãàí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçàð á¿õ áîëîìæîî äýýä çýðãýýð äàé÷ëàí àæèëëàõ, ¿¿íýýñ èë¿¿ þó õèéæ ÷àäàõàà íîòëîí õàðóóëàõ ë ¿ëäëýý. ×èõ 纺ëºí, õºë õºíãºí, ø¿¿ìæëýëä õ¿ëýýöòýé, øààðäëàãàä óðèàëãàõàí áàéâàë ñàéí çàñàãëàëûí øèíæ ãýæ æèðèéí õ¿ì¿¿ñ ¿çýæ áàéíà.̺í ñîíãîã÷ èðãýä äºðâºí æèëä ìèíèé áîëîí ìàíàé ãýð á¿ëèéí àìüäðàëä òºð çàñãèéí äýìæëýãýýð ÿìàð àõèö äýâøèë ãàðàâ, îðëîãî õýðõýí íýìýãäýâ ãýäãèéã íýí òýðã¿¿íä òîîöîí ¿çýõ íü ãàðöààã¿é. Áèçíåñèéí îð÷èí äýýðäýâ ¿¿, õ¿í á¿ðò èæèë òýãø áàéæ ÷àäàâ óó ãýäýã àñóóëòûí õàðèóã ÷ íýõýõ áîëíî.

   Òàòâàð òºëºã÷èä ÷ ãýñýí õóðóó õóìñàà õóéõëàí áàéæ îëñîí õýäýýñýý òºð人 òóøààñàí òàòâàðûí çàðöóóëàëò, õóâààðèëàëò õýð ¿ð àøèãòàé, øóäàðãà áàéíà ãýäãèéã äîð á¿ðíýý ä¿ãíýæ öýãíýæ ñóóãàà. Òºð á¿õ øàòàíäàà õýð øóäàðãà àæèëëàæ áàéíà ãýäýã õýìæ¿¿ð áèä òºäèéëºí ìýäýõã¿é îð÷èíä êàññûí òîîöîîíû ìàøèí øèã àæèëëàæ ¿íýëãýýíèé õóðèìòëàëûã õóðààí Ẻãí¿¿ëæ áàéäàã. Æèëèéí äàðàà ýíý ñàí õºìðºãèéí àâäàð îíãîéæ, èðãýä èòãýëèéí õóâààðèëàëòûíõàà íýãýí õýìæ¿¿ð áîëãîõ áîëíî. Øóäàðãà õ¿ì¿¿íèé äýýðýýñ õèøèã áóÿíû áîðîî öóòãàæ áàéäàã ãýäýã ¿ãèéã òºðä àëáà õàøèæ áóé õýí áîëîâ÷ àëõàì òóòàìäàà ñàíàæ, ñýðæ ÿâàõ ó÷èðòàé. Àëáàí ¸ñíû ñóðòàë íýâòð¿¿ëýã àìüäðàë õî¸ðûí õîîðîíäîõ çàéã öàã ¿ðãýëæ õýìæèæ áîäèò áàéäëûí òîëèíä òóñãàí õàðæ áàéõ íü ¿íýõýýð ÷óõàë ãýäãèéã ¿ëäýæ áóé íýã æèëä ìºðäëºã áîëãîí àæèëëàõ íü íýí õýðýãòýé ø¿¿ ãýäãèéã ÷ õýëüå.

   ¯¿íèé òóëä áèä ºìíº äóðäñàí õàðèóöëàãûí òóõàéä íîöòîé áîäîõ, ÿðèõ, àæèë õýðýã÷ õàíäàõ õýðýãòýé áàéíà. ªíãºðñºí æèë¿¿äýä ìàíàé çàðèì ñàéä, óäèðäàõ àæèëòíû íýð õàÿãààð áàãàã¿é ø¿¿ìæëýë ãàðñàí. Òýðõ¿¿ ø¿¿ìæëýëä õýòð¿¿ëñýí, ã¿òãýñýí øèíæòýé áàñ õóäàë ç¿éë öººíã¿é áàéñàí. Ãýâ÷ îëíû í¿äýí äýýð èëýðõèé õàðàãäàæ áàéñàí îäîî ÷ çàñðààã¿é äóòàãäëóóäûã çààæ õýëñýí ø¿¿ìæëýë îãò ãàðààã¿é ãýâýë áàñ õýòð¿¿ëýã áîëíî. Ø¿¿ìæëýëä ºðòºõ ñýäýâ áèøã¿é áàéíà.

   Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áàéãàëü îð÷èí èõýýõýí õîõèð÷, îé ìîäûã íºõºí òºëæèõ áîëîìæ õàíãàõã¿éãýýð õÿðãàæ, áàðàã ë îðîí äàÿàð îé áîëîîä õýýðèéí ò¿éìýð æèë á¿ð ¿ðãýëæèëæ, ºâëèéí öàñàí äîð ÷ ò¿éìýð óóãèæ áàéõ áîëñíîîñ ãàäíà àí àìüòàä ò¿¿íèé äîòîð “óëààí íîìä” áè÷èãäñýí õîâîð àìüòäûã õºíººõ ÿâäàë ÷ çîãññîíã¿é. Àçèéí øàð øîðîî, îéí õîðòîí øàâüæ, çýýðãýíý, àðòåì õàâ÷, ñàìàð, øîíõðûí ãýõ ìýòèéí ÿðèà ¿å ¿å ãàð÷, àëò îëçâîðëîã÷èä ñýíäèé÷ñýí ãàçðàà òýð ÷èãýýð íü õàÿõ, ãîë óñûã øèðãýýõ ãýõ÷èëýí çºð÷èë òàñàðñàíã¿é.

   Õýðýã çºð÷èë íîöòîé áºãººä á¿ëãýëñýí, óðüäààñ òºëºâëºñºí øèíæòýé áîëæ, àðõèäàí ñîãòóóðàõ, òàíõàéðàõ, õ¿íèé àìèéã ñàíààòàéãààð á¿ðýëãýõ, òýð ÷ á¿¿ õýë ãýð á¿ëýýð íü õ¿éñ òýìòðýõ õàðãèñ õýðöãèé áàéäàë ãààð÷, èðãýäèéí àìãàëàí òàéâàí áàéäàë, àìü íàñ, ýä õºðºíãºíä íîöòîé àþóë õîõèðîë ó÷ðóóëñààð áàéíà.

   ¯íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã ñýðãýýõ, õºãæ¿¿ëýõ òóõàé áàéíãà ÿðüäàã ÷ àæèë õýðýã÷ õàíäëàãà áàñ ë ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà. Åð íü àðâààä áàéòóãàé òàâàí æèëä ñýðãýýæ, øèíý÷èëæ äºíãºõººðã¿é òèéì òîì ¿éëäâýð ìàíàéä áèéñýí áèë¿¿? Ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä ìàëûí òîî òîëãîé áàéíãà öººðñººð áóéã äàí ãàíö áàéãàëèéí áýðõøýýë ð¿¿ ò¿ëõýí áèåýñ çàéëóóëàõ ÷ àðãàã¿é ç¿éë. Õ¿í àìûí òîî, ºñºëò ÷ ãýñýí ñýòãýë çîâîîõã¿é áàéæ ÷àäàõã¿éä õ¿ðëýý. Áîäèò áàéäàë, ¿íýí áàðèìò èéì áàéõàä õýí íýãíèé ø¿¿ìæëýë èë¿¿ö áóþó øààðäëàãàã¿é ãýâýë õýò áèå òîîñîí õýðýã áîëíî. 

   Èéìä ¿ëäýæ áàéãàà õóãàöààíä Óëñûí Èõ Õóðàë, Çàñãèéí ãàçðààñ îíöãîéëîí àíõààð÷ ¿çâýë çîõèõ îëîí àñóóäàë áàéíà. Þóíû ºìíº ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ò¿âøíèé íààøòàé àëõìûã áàòàëãààæóóëàí ã¿íçãèéð¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã óëàì óëìààð á¿ðä¿¿ëýõ, õ¿íèé õºãæèë, àìüäðàëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, èðãýäèéí ýðõ òýãø, øóäàðãà îðîëöîîã õàíãàõ, àøèãò ìàëòìàëûí òîìîîõîí îðä ãàçðóóäûã ò¿øèãëýí ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ, ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíã ýð÷èìæ¿¿ëýõ áîäëîãîî òóóøòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéã íèéãýì õ¿ëýýí õàðæ áàéíà. Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿ëãýð, çàãâàð áîëîõóéö àæ àõóéí íýãæ, õîðøîîëîë, ôåðìåðèéí àæ àõóéã óëñààñ òóñãàéëàí äýìæèæ, òýäãýýðèéí àðãà àæèëëàãàà, óäèðäëàãà ìåíåæìåíòèéí òóõàé ñóðòàë÷ëàõ, òóðøëàãûã íü äýëãýð¿¿ëýõ, ýíý ñàëáàðò ºðñºë人í áèé áîëãîõ òàëààð áîäèòîé àæèë õèéâýë õ¿ì¿¿ñò èòãýë ¿íýìøèë òºðíº. “Ìÿíãàíû çàì” òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëæ, óñàí öàõèëãààí ñòàíöûí áàðèëãûí àæëûã äóëààíû óëèðàëä íýëýýä àìæóóëæ, òîäîðõîé àõèö ãàðãàõ óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà õýìæýý àâàõã¿é áîë öàã õóãàöàà èõ òóëãàìäàõ íü ýý.

   Óëñ îðíû ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæèëä ìýäýãäýõ¿éö, äîðâèòîé õóâü íýìýð áîëîõîîð òºñë¿¿äèéã öààñíààñ ãàçàðò áóóëãóóøòàé áîëæýý. Òàòâàðûí à÷ààëëûã áàãàñãàõ ÷èãëýëýýð çîðèìîã àëõàì õèéæ, ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýë, õºðºí㺠îðóóëàëòûã òýãø, øóäàðãààð äýìæèæ óðàìøóóëàõûã õ¿ì¿¿ñ ìºí ë õ¿ñýí õ¿ëýýñýýð áàéíà.

   Òºðèéí á¿õ ñàëàà ìº÷ðèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä áèçíåñ ýðõëýã÷äýä áîäèòîé äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàðàõã¿é þìàà ãýõýä áîîìèëæ õàâ÷èí, àæèëä íü ñààä õèéõã¿é áàéâàë òýð íü ¿ç¿¿ëæ ÷àäààã¿é äýìæëýãèéã òàíü áàãà ÷ àòóãàé îðëîõ áîëíî ãýäãèéã ýðõáèø óõààðàõ õýðýãòýé.

   Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí õýðýãæèëòèéí ÿâöûã ä¿ãíýæ, òºñâèéí çàðöóóëàëòûí ¿ð àøãèéã ýðñ ñàéæðóóëàõ, õàìãèéí áàãà çàðäëààð õàìãèéí èõ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ, òºñâèéí áóñ çàðäëûã áàãàñãàæ, ãàðñàí õýìíýëòèéã àæèëëàãñäûí íèéãìèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä àøèãëàõ, òºñâèéí à÷ààëëûã áóóðóóëæ, àëäàãäëûã áàãàñãàõ, òºñâèéí ñàõèëãûã áýõæ¿¿ëýõýä óã õóóëèéí àãóóëãà, áîëîìæèéã á¿ðýí øàâõàæ õýðýãëýõ òàëààð òºñâèéí íèéò áàéãóóëëàãûí ¿¿ðýã õýðõýí áèåëæ áàéãààã õÿíàæ, îëîí íèéòýä ¿å ¿å ìýäýýëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.

   ÓÈÕ-ààñ áàòëàí ãàðãàñàí ãàçàð õóâü÷ëàë, ÷ºëººò á¿ñ, á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí òóõàé ò¿¿õýí øèéäâýð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ïðàêòèê àëõìóóäûã íýí äàðóé ýõë¿¿ëüå. Ìýäýýæ ýíä ÿàð÷ àäãàæ õºíãºí ãîîìîé õàíäàæ áîëîõã¿é áîëîâ÷ îäîî ë ýõë¿¿ëýõã¿é áîë îðîéòîõ îëîí àñóóäàë áèé. Ãàçðûí àñóóäëûã ýíä äóðäàæ áîëíî. Ýíý òóõàé áè ººðèéí áàéð ñóóðèà óäàà äàðàà èëýðõèéëæ áàéñàí. Èðãýä ÷ ýíý àñóóäàëä óëòàé ñóóðüòàé, óõààëàã òýâ÷ýýðòýé õàíäàõ íü ÷óõàë.

   Ãàçðûí àñóóäëûã ãàçðààñ íü õºíäèéð¿¿ëýí õººðãºäºæ, ãàçðûí òºëºº õèé õîîñîí äàæèí, óòãà ó÷èðã¿é ºðñºë人í, áîõèð áèçíåñ áîëãîõûã îðîëäîõ íü ãîîìîé ÿâäàë áîëíî. Àñóóäëûí ãîë íü èðãýä ãàçðàà óõààëàã ñî¸ëòîé ýçýìøèõ øèíý õàðèëöààã òºëºâø¿¿ëýõ, ãàçðûã ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä îðóóëæ àìüäðàë àõóéãàà äýâæýýõ øèíý áîëîìæ, íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõýä îðøèæ áàéãààã çºâ îéëãîí, çºâ õýðýãæ¿¿ëýõ íü ÷óõàë. Çàñãèéí ãàçðààñ ýíý òàëûí õóóëü, æóðìûã íèéòýä èë òîä õ¿ðòýýìæòýé ñóðòàë÷èëæ, èðãýä ýðõ òýãø îðîëöîõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõýä èõýýõýí àíõààðàõã¿é áîë ¿ë îéëãîëöîõûí ìàíàíä õ¿ì¿¿ñ òººðºëäºõ íü õîëã¿é áàéíà.

   Õºãæëèéí áîäëîãûã õºäºº ð¿¿ ÷èãë¿¿ëæ, íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýã îðîí íóòàã, èðãýäýä îéðòóóëàí, òýãø õ¿ðòýýìæòýé áîëãîæ ìºðä¿¿ëýõèéí òóëä á¿ñèéí òºâ, õîòóóäûí á¿òýýí áàéãóóëàëòûí òàëààð òîäîðõîé àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñíýýð àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé îëîí òºðë¿¿ä øèíýýð ¿¿ñ÷, ¿¿íèéã äàãàëäàí àæëûí áàéð çîõèõ õýìæýýãýýð íýìýãäýõ áîëîìæ áàéíà. Ýíý íü Çàñãèéí ãàçðûí ìºðèéí õºòºëáºðò áóé àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõýä äºõºì ¿ç¿¿ëíý.

   Ýíý óäààãèéí ÷óóëãàíààð õýëýëöýõ á¿ñ íóòãèéí óäèðäëàãà, çîõèöóóëàõ çºâëºë, á¿ñ¿¿äèéí õºãæëèéí äóíä õóãàöààíû ñòðàòåãèéí òóõàé áàðèìò áè÷ã¿¿ä, Çàìûí-¯¿ä, ×îéð, Ñ¿õáààòàðûí ýäèéí çàñãèéí ÷ºëººò á¿ñèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëèóä íü èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéõ áîëíî. Õóóëü, øèéäâýð¿¿ä áàòëàãäìàãö ë àæèë õýðýã íü ºðíºæ ýõýëæ áàéõààð àñóóäëûã áîëîâñðóóëæ, çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé. Á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàë áàòëàãäñàíààñ õîéø áàãàã¿é õóãàöàà ñóë øàõàì ºíãºð÷ áàéãààã ýíä ñàíóóëàõàä èë¿¿äýõã¿é.

   Õ¿í àìûí íèéãìèéí àñóóäëóóä Çàñãèéí ãàçðûí îíöãîé àíõààðëûí òºâä óðüäûí àäèë áàéõ ó÷èðòàé. Ýíä õ¿ëýýëò èõ áàéãàà. Çàñãèéí ãàçàð íººö áîëîìæ, íºõöºë áàéäàëäàà òîõèðóóëàí èðãýäèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ, öàëèí õºëñèéã ¿å øàòòàéãààð íýìýãä¿¿ëæ èðñýí ÷ àìüæèðãààíû áàòàëãààòàé ýõ ¿¿ñâýð áîëæ ÷àäàõã¿é áàéíà.

   Öààøèä öàëèí, òýòãýâðèéã íýìýãä¿¿ëýõ ÷àäàìæ áîëîìæîî Çàñãèéí ãàçàð øàâõàæ äàé÷ëàõ õýðýãòýé þì. ¯¿íèé çýðýãöýý îëîí ò¿ìýíä îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ á¿õèé ë òàëûí áîëîëöîî íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ¸ñòîé. 2003 îíûã õîðøîîíû õºãæëèéã äýìæèõ æèë áîëãîñîí. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä àæèëã¿éäëèéã áàãàñãàõ, èðãýäèéí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ, õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿÷ ÷àäëûã ìýäð¿¿ëýõ òàëààð öîãö àðãà õýìæýý õýðýãæ¿¿ëæ àæèëëàíà ãýæ íàéäàæ áàéíà.

   Õàìãèéí ãîë íü õ¿í àìûí õºäºëìºð ýðõëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí á¿õèé ë õºø¿¿ðãýýð øóóðõàé äýìæâýë èðãýä àìüäðàõ àðãàà áîëîâñðîíãóé ¿ð àøèãòàé áîëãîõ íü äàìæèãã¿é.

   Èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëä çîðèóëñàí òºðèéí ¿éë÷èëãýýã òýãø øóäàðãà, õ¿ðòýýìæòýé, õºíãºí øóóðõàé, ¿ð ºãººæòýé áîëãîõ, ãîìäîë ÷èðýãäëèéã ýðñ áàãàñãàæ, òºðèéí íýðèéí ºìíººñ ýíý ñàëáàðò ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýæ áàéãàà á¿õ õ¿ì¿¿ñò ºíäºð øààðäëàãà, õàòóó õàðèóöëàãà òîîöîæ àæèëëóóøòàé áàéíà. Ø¿¿ìæëýëä õ¿ëýýöòýé, ÷èõ 纺ëºí, õºíãºí øóóðõàé áàéõûã áè óäàà äàðàà çºâëºæ èðñýí. Ãýâ÷ èéì çºâëºìæ ÷ “íýâòðýõã¿é” áàéõ þì áîë ÷èõã¿éòýé àäèë áóñ óó. Åð íü ñºðºã õ¿÷íèé ø¿¿ìæëýë ãýýä ¿ë õàéõðàõ, ýñâýë ìóãóéäëàí ìîõîîõ, ñîíñîîã¿é ìýò ºíãºðºõ íü õ¿÷òýéí øèíæ îãò áèø.

   Àæëûí äóòàãäëûã ìààíü “äàâñòàé ãàøóóí ÷” ãýñýí ¿ãýýð õýëæ ºãíº ãýäýã áîë áàñ íýã ÿíçûí òóñ äýì ìºí. Åð íü ºíãºðñºí ãóðâàí æèëä òºðèéí àëáàíû àëü ÷ øàòíû õ¿ì¿¿ñèéí õàÿãààð ãàðñàí ø¿¿ìæëýëä ÷èõ õàòóóòàé õàíäàõààð áàðàõã¿é ñºðã¿¿ëýí ìîõîîõ çóðøèë äýýð äîðã¿é áàðàã ë õýâøèë áîëæ, õàðèóöëàãà õ¿ëýýñýí õ¿ì¿¿ñ áàðàã ¿ã¿é áàéãàà íü íèéòèéí ø¿¿ìæëýëèéí áàé áîëæ áóéã õîéøèä îíöãîé àíõààðâàë çîõèíî.

   Íèéãìèéí ñàëáàðûí øèíý÷ëýë, ººð÷ëºëò, õóâü÷ëàëûã îíîâ÷òîé, çºâ ýõë¿¿ëæ, óã ñàëáàðò çàõ çýýëèéí çàð÷èì, àæèë ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîã òºëºâø¿¿ëýõ íü íýí ÷óõàë þì.

   Ãàçàð áîëîí òîìîîõîí àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí õóâü÷ëàë, òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëò, íèéãìèéí ñàëáàðûí øèíý÷ëýë, ººð÷ëºëò, õóâü÷ëàëûí òóõàé ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýð¿¿äèéã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëñíýýð ìàíàé óëñàä çàõ çýýëèéí õàðèëöàà çàð÷ìûí ãàäíà ¿ëäýõ ñàëáàð, íýãæ ¿ã¿é áîëæ, òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãààñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ øèëæèëò çîðèëãîäîî õ¿ðýõýä äºõºæ î÷íî. Èíãýñíýýð ýäèéí çàñàãò òºðèéí îðîëöîî õóìèãäàæ, ýäèéí çàñàã, íèéãýì çàõ çýýëèéí æàì ¸ñîîð á¿ðýí ä¿¿ðýí õºãæèõ íºõöºë á¿ðäýíý. Èéì íºõöºë á¿ðäýõ öàã õóãàöààã äºòë¿¿ëýí íààøëóóëàõ íü îäîîãèéí òºð çàñãèéí ýðõýì ÷óõàë çîðèëò áàéõ ¸ñòîé.

   ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð õýëýõýä òºðèéí àëáûã á¿õýëä íü öýâýðø¿¿ëýõ, ÷àäâàðæóóëàõ, àâëèãà õýýë õàõóóëèàñ àíãèä áàéõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõýä äîðâèòîé ººð÷ëºëò õèéõ õýðýãòýé. Òºðèéí àëáàíä àëèâàà íàì, óëñ òºðèéí õ¿÷èí, íóòàã óñ, òàíèë òàëûí ÿâöóó àøèã ñîíèðõëîîñ àíãèä èðãýí á¿ðò òýãø øóäàðãààð õàíääàã, ºíäºð ¸ñ ñóðòàõóóíòàé, àæèë ìýðãýæèëäýý ãàðøèæ ìýðãýøñýí õ¿íèéã ë ñîíãîí øàëãàðóóëàõ, òîãòâîðòîé àæèëëóóëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõýä îäîîãèéí õóóëü ä¿ðýìä ººð÷ëºëò õèéõ çàéëøã¿é øààðäëàãà áèé. ¯¿íòýé õîëáîîòîé òóñ ÷óóëãàíû õýëýëöýõ àñóóäàëä òóñãàãäñàí àñóóäëûã õýëýëöýí øèéäâýðëýæ ºãºõ íü çàð÷ìûí à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

   Òºðèéí àëáàíû äóíä áîëîí àíõàí øàòàíä àæèë ã¿éöýòãýõ ÷àäâàð, õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ òàëààð Çàñãèéí ãàçàð, ò¿¿íèé òºâ áàéãóóëëàãóóä àíõààðëàà ñóëðóóëàõ ¿íäýñ àëãà. Àæëûí õèéäýë, çàâõðàë ò¿¿íýýñ óëáààëñàí èðãýäèéí ãîìäîë, áóõèìäàë èõ áàéãàà òýð öýãò øàò øàòíû øààðäëàãûã ºíäºðæ¿¿ëæ, çîõèñòîé àðãà õýìæýý àâàõã¿é áîë õ¿ì¿¿ñèéí èòãýë àëäàãäàõàä õ¿ðíý.

   ¯íäýñíèé áîëîí àéìàã, îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí ç¿ãýýñ õàðèóöàí ¿ç¿¿ëæ áàéãàà òºðèéí ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä çîõèõ ¸ñîîð õ¿ðãýõ, àìüäðàë àõóé, àæèë òºðºëòýéãýý õîëáîîòîé àëèâàà àñóóäëààð èðãýí õ¿í çàõèðãààòàé õàðèëöàõ òîõèîëäîë á¿ðò òºðèéí àëáàí õààã÷, ò¿øìýä á¿ðèéí ¿íýí÷ øóäàðãà, òýãø, çàð÷èì÷, ýåëäýã øóóðõàé, ýëäýâ ÷èðýãäýëã¿é çàí õàðèëöàà ìýäðýãäýæ áàéâàë çîõèíî.

   Èðãýäèéí àìüäðàë àõóéí ã¿íä õ¿íèé òºëººõ òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ýöñèéí öýã áîëæ áàéäàã ñóì ä¿¿ðýã, áàã õîðîîíû óäèðäëàãà, òýäãýýðèéí àæèëòíóóä òºð, èðãýäèéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿íçãèé óõàìñàðëàæ, àæèëäàà ýçýí áîëæ áàéæ ë ñàÿ òºð õ¿÷òýé áàéõ áîëíî. Ýíý ÷èãëýëä àæëûí äîãîëäîë èõ ãàð÷ áàéãàà ø¿¿.

   Íèéãìèéí äýã æóðàì, èðãýäèéí àìãàëàí òàéâàí áàéäëûã õàíãàõ íü Çàñãèéí ãàçðûí íýí ÷óõàë ¿¿ðýã ìºí. Ýíý òàëààð õýëæ ÿðüæ áàéãàà ç¿éë, õèéæ áàéãàà õóðàë çºâëºë㺺í áàãàäààã¿é, öººäººã¿é. ªíãºðñºí îíû ñ¿¿ëýýð àðõèäàëòûí ýñðýã ¿íäýñíèé ÷óóëãàí, ýíý îíû Ø ñàðä õóóëü ñàõè