2002 îíû äºðºâä¿ãýýð ñàðûí 5. 

ÓÈÕ-ûí äàðãà, ãèø¿¿ä ýý,

Åðºíõèé ñàéä, Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿ä ýý,

Õàòàãòàé, íî¸ä îî,  

Òà á¿õíèé àìãàëàíã àéëòãàÿ. ªíººäºð ÓÈÕ-ûí ýýëæèò õàâðûí ÷óóëãàí ýõýëæ îëîí íèéòèéí áîëîí õýâëýë ìýäýýëëèéí àíõààðàë òºðèéí ýðõ áàðèõ äýýä áàéãóóëëàãûí ç¿ãò òºâëºðººä áàéíà. Ýíý ÷ ç¿é ¸ñíû õýðýã. Ñîíãîæ áàéãóóëñàí Èõ Õóðàë ìààíü ÿìàð àñóóäëûã õýðõýí õýëýëöýæ, àðä îëíû àìüäðàë, àæ àõóé, ñî¸ëûí õºãæèëä òóñòàé ÿìàð áîäëîãî øèéäâýð ãàðãàõ íü âý ãýäýãò íèéòèéí ñàíàà áîäîë õàíäàæ, òàë òàëààñ íü ø¿¿í õýëýëöäýã íü àðä÷èëñàí íèéãìèéí åðäèéí õýì õýìæýý áèëýý. 

ÓÈÕ á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñíýýñ õîéøõè ýíý õóãàöààíä áè èõ õóðëûí ýýëæèò, ýýëæèò áóñ áîëîí õ¿íäýòãýëèéí ÷óóëãàíä 10 ãàðóé óäàà îðîëöñîíîîñ 9 óäààä íü ¿ã õýëñýí áàéíà. Èíãýõäýý óëñ îðíû ºìíº òóëãàìäàæ áàéãàà àñóóäàëä òºð, èðãýäèéí àíõààðëûã õàíäóóëàí, äîòîîä, ãàäààä áîäëîãûí òàëààð òîäîðõîé ñàíàë äýâø¿¿ëæ, Èõ Õóðàë, Çàñãèéí ãàçðûí àëü àëèíä íü àíõààðóóëãà ñàíóóëãà, çºâëºìæ ÷èãëýë ºãñººð èðñýí. 

Òóëãàð÷ áàéãàà çîðèëòóóäûã øèéäâýðëýõèéí òóëä “Øèíý÷ëýëèéã çîðèãòîé áºãººä óõààíòàé õèéõýýñ ººð ñîíãîëò ¿ã¿é” õýìýýí àíõíû ýýëæèò ÷óóëãàí äýýð ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçàðòàà õàíäàí îíöëîí àíõààðóóëæ õýëñíèéã Òà á¿õýí ñàíàæ áóé áèç ýý. 

ªíººäºð ÷ áè òýð áàéð ñóóðèà äàõèí íîòîëæ, “øèíý÷ëýëèéã óëàì õóðäàñãàæ ã¿íçãèéð¿¿ëüå” õýìýýí á¿òýýë÷ýýð àæèëëàæ àìëàëòàà áèåë¿¿ëýõýä “òàøóóð” áîëãîí á¿ðýí ýðõèéí õóãàöààíû òýõèé äóíä äàõèí íýã ñàíóóëæ, àíõààðóóëàõàä ýíý ¿ãýý ãîëëîí çîðèóëæ áàéíà. Òèéìýýñ ýíä áè ìàíàé ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ñàëáàð á¿ðèéí îëîëò äóòàãäàë, òºð çàñãèéí áàéãóóëëàãà á¿ðèéí ñàéí ìóó áàðèìòûã íýã á¿ð÷ëýí íóðøèæ ÿðèõã¿éãýýð øèíý÷ëýëèéã íèéãìèéí á¿õ õ¿ðýýíä õóðäàñãàí ã¿íçãèéð¿¿ëýõ åðºíõèé øààðäëàãà, ó÷èð õîëáîãäîëä Òà á¿õíèé àíõààðëûã õàíäóóëæ ººðèéí ñàíàë áîäëîî èëýðõèéëýí õýëüå. 

Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàíàé îðîíä óëñ òºð, íèéãýì, ýäèéí çàñàã, ýðõ ç¿éí øèíý÷ëýë òîäîðõîé õýìæýýãýýð õèéãäýæ áàãàã¿é ¿ð ä¿í, àìæèëòàíä õ¿ð÷ áàéãààã ¿ã¿éñãýõ ¿íäýñã¿é. Ýíý ¿éëñýä ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçðûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò ÷ áàãàã¿é áàéãààã èðãýä õºäºëìºð÷èä ìýäýð÷ àì ìóóã¿é áàéíà. Ãýâ÷ ¿¿ãýýð ñýòãýëýý òàéòãàðóóëæ, àìàðëèíãóé ñóóõ àðãàã¿é. Áèäíèé øèíý÷ëýëèéí ¿éë ÿâö äýëõèé äàõèíû áîëîí ýðèí öàãèéí õºãæëèéí õóðäöààñ óäààí áàéãààãààñ ãàäíà ºíãºðñºí æèë¿¿äýä ýõë¿¿ëñýí øèíýòãýëèéí øèíæòýé àðãà õýìæýýí¿¿äèéí çàðèì íü õýðýãæèëòèéí øàòàíäàà ýð÷ õ¿÷ íü ñààð÷, óäààøðàõ, íýãýí áàéðàíäàà “õèé ýðãýõ”, çàìûí äóíä çàìõðàõ ÿâäàë àæèãëàãäàæ áàéíà.

¯¿íä õàìààðóóëàí ãàçàð áîëîí ¿íý öýíýòýé àæ àõóéí íýãæèéí õóâü÷ëàë, ýäèéí çàñàã, õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ, á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã õýðýãæ¿¿ëýõ çýðýã îëîí àñóóäëóóäûã ýíä äóðäàæ áîëíî. Ýíý á¿õýíä “7 õýìæèæ 1 îãòëîõ” çàð÷èì áàðüæ íóõàöòàé õàíäàõ íü ìýäýýæ. Ãýâ÷ áàñ öàã íü áîëñîí ç¿éëèéã öàãò íü õèéõã¿é óäààøðóóëàõ íü öààøäàà 7 áàéòóãàé íýã ÷ õýìæèõ áîëîìæã¿é áîëîõ õýò óðõàãòàé áàéäãèéã äýíñëýí áîäóóøòàé áàéíà. 

Ò¿¿í÷ëýí öàã õóãàöàà çààæ àìëàñàí àìëàëò, òàâüñàí çîðèëòóóä ÷ òîäîðõîé áàéãàà. Ýíý á¿õýí íü øèíý÷ëýëèéã ã¿íçãèéð¿¿ëæ õóðäàñãàõûã Òà áèäíýýñ ç¿é ¸ñîîð øààðäàæ áóé íýã äýõ ó÷èð øàëòãààí ãýëòýé. 

Õî¸ðäóãààðò, øèíý÷ëýëèéí õ¿ðýýíä áèäíèé õèéõ ¸ñòîé, õèéæ áàéãàà çàðèì àæëóóä ÿðèà, õýëýëö¿¿ëãèéí ò¿âøèíä áîäëîãûí òîìú¸îëîë, çîðèëãî çîðèëò, óðèàëãà òóíõàãëàëûí õýëáýðòýé, èõ ë ñàéíäàà õýðýãæèëòèéí ýõëýë øàòààñ òºäèé ë õîë ÿâàõã¿é áàéíà. Çîðèëãî áîë ¿ð ä¿í áèø. 

¯íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã ñýðãýýõ, àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, çàñàãëàëûí òºâëºðëèéã ñààðóóëàí íóòãèéí óäèðäëàãûã áýõæ¿¿ëýõ òàëààð øèíý÷ëýëèéí çîðèëòóóä õ¿ñýí õ¿ëýýñýí ¿ð ä¿íäýý òýð áîëãîí õ¿ð÷ ÷àäàæ áàéãààñàí áèë ¿¿ ãýäãèéã àâààä ¿çüå. 

¯íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ æèëèéí çîðèëòûí õ¿ðýýíä óëñûí òîìîîõîí ¿éëäâýð, àæ àõóéí ãàçàðò çàðèì íýã íààøòàé õàíäëàãà, ñýðãýëòèéí ýõëýë áèé áîëñîí ÷ íèéò àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí 90 ãàðóé õóâèéã ýçýëæ áàéãàà õóâèéí õýâøèë, æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò òºäèé ë àõèö äýâøèë àæèãëàãäàõã¿é áàéíà. Àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí Çàñãèéí ãàçðûí àðãà õýìæýý, òºñëèéí ¿ð ä¿í, ò¿¿íä çàðöóóëñàí õºðºí㺠ÿã õýðýãöýýòýé àéë ºðõ, õ¿í á¿ðòýý õ¿ð÷ ìýäðýãäýæ õàðààõàí ÷àäààã¿é áàéíà. Çàñàãëàëûí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, íóòãèéí ººðèéí óäèðäëàãûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýí ÷àäàâõèéã íü áýõæ¿¿ëýõ çîðèëò çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæ¿¿äèéí äèéëýíõ îëîíõèä õýðýãæèæ ¿ð íºëººãºº ºã÷ ýõëýýã¿é áàéíà. 

Òèéìýýñ çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä áîäëîãîî áîäèò àæèë õýðýã áîëãîí ýõë¿¿ëýõ, ýõë¿¿ëñíýý àíõàí øàò, íýãæ, õóâü õ¿íä ºãººæºº ºãºõ¿éö, ìýäðýãäýõ¿éö ¿ð ä¿íä õ¿ðòýë ã¿íçãèéð¿¿ëýõ, ¿¿íèé òóëä óéãàã¿é, öºõðºëòã¿é, òàñðàëòã¿é õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàí àæèëëàõ øààðäëàãà áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 

Ãóðàâäóãààðò, ýä¿ãýýãèéí øèíý÷ëýë íü ºìíºõ 10 ãàðóé æèëèéí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéí ¿ðãýëæëýë áàéõûí çýðýãöýý øèíý óòãà àãóóëãàòàé ãýäãèéã õààíà õààíàà ã¿íçãèé óõààðâàë çîõèíî. 

ªíãºðñºí õóãàöààíû øèíý÷ëýë õóó÷èí òºëºâ áàéäëûã ººð÷ëºõ, õàëàõ, íèéãìèéí àìüäðàëûã á¿õýëä íü øèíý ãîðèìä øèëæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí àãóóëãàòàé, óëñ òºðèéí øèíæ äàâàìãàéëñàí áàéäàëòàé ÿâæ èðñíèéã Òà, áèä ìýäýæ áàéãàà. 

Òýãâýë ºíººãèéí øèíý÷ëýë íü øèíýýð á¿ðýëäýí òºëºâøèæ áàéãàà íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîî, òýäãýýðèéí õàðèëöààã óëàì áýõæ¿¿ëýõ, á¿õ ç¿éëèéã øèíý ãîðèìîîð íýãýí æèãä, öîãöîîð íü àæèëëóóëàõ áóþó óäèðäàõàä ÷èãëýñýí èë¿¿ õ¿ì¿¿íëýã, èë¿¿ ýäèéí çàñãèéí àãóóëãàòàé, á¿òýýí áàéãóóëàõ øèíæòýé áàéõûã áèäíýýñ øààðäàæ áàéíà. 

Íèéãýì, òºðèéí áàéãóóëàìæ, òîãòîëöîî, åðºíõèé îð÷íûã ººð÷ëºõºä ÷èãëýãäýæ áàéñàí ºìíºõ æèë¿¿äèéí øèíý÷ëýëèéí çîðèëãî ¿íäñýíäýý õýðýãææýý. Òýãâýë àðä÷èëñàí, øèíý íèéãìèéí áàéãóóëëûíõàà ¿ð àøãèéã àðä èðãýä áîäèòîéãîîð õ¿ðòäýã áîëîõîä îäîîãèéí øèíý÷ëýëèéí óòãà àãóóëãà îðøèæ áàéãàà áºãººä ò¿¿íèé ýöñèéí ¿ð ä¿í íü õ¿íèé õºãæëèéí ¿ç¿¿ëýëòýýð, õ¿íèé ñàéí ñàéõàí àìüäðàëûí ò¿âøíèé äýýøëýëòýýð õýìæèãäýõ áîëíî. Ýíý áîë õ¿íèé áîëîâñðîë, ìýäýýëëèéí ÷àäàâõè, àìü áèå, ºì÷ õºðºíãèéí àþóëã¿é áàéäàë, ýð¿¿ë ìýíä, óðò íàñëàëò, áàéíãûí ýõ ¿¿ñâýðòýé áîäèò îðëîãî, àìüäðàëûí ÷àíàðûí ºíäºð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áàéõ ¸ñòîé.

  ĺðºâä¿ãýýðò, çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäûí ÷èã ¿¿ðýã, á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîñíîîð òýäãýýðèéí çàðäëûã õÿìäðóóëæ, ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ ÷èãëýëä øèíý÷ëýëòèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. ×èíãýõäýý óðüäàõ òîãòîëöîîíû ¿åä îðîí íóòàãò áàéâàë çîõèõ íýëýýä ýðõ ìýäëèéã òºâä õýò òºâëºð¿¿ëæ áàéñàí çóðøëûã òóóøòàé ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ àæëààñ ýõýëáýë çîõèíî. 

Îäîîãîîð òºâä õàäãàëàãäàí áàéãàà çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäûí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã òîãòîîõ, òºñºâ ñàíõ¿¿æèëò, áîëîâñîí õ¿÷íèé òîìèëãîî çýðýã çàðèì ýðõ ìýäëèéã òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ çàìààð îðîí íóòàã, íóòãèéí ººðèéí óäèðäëàãûí áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëýõ àñóóäàë äýýð òºð, çàñãèéí ãàçà𠓺ãºõ õ¿í ãýäèéäýã” ãýäýã çàð÷ìààð õàíäàæ áîëîìã¿é ýý. Òºâ çàñãèéí ãàçðààñ îðîí íóòãóóäàä öàãèéã íü îëæ ýðõ ìýäýë øèëæ¿¿ëýí òýäýíä ýðòíýýñ áèå äààí àæèëëàõ íºõöºë, áîëîìæ îëãîí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã íü ìýäð¿¿ëáýë “àÿãàíû õàðèó ºäºðòºº, àãòíû õàðèó æèëäýý” ãýäýã÷ëýí ìºäõºí íýã òàëààñ òºð, Çàñãèéí ãàçðûí à÷àà õºíãºð÷ îðîí íóòãèéí ààð ñààð àñóóäàëä õóòãàëäàí îðîõîîñ ÷ºëººëºãäºæ, íºãºº òàëààñ èðãýä, îðîí íóòãèéí áèå äààñàí áàéäàë íýìýãäýí ººðèéí óäèðäëàãûí òîãòîëöîî íü õºãæèõ áîëíî ãýäãèéã øèéäâýð ãàðãàõ á¿ðòýý àíõààð÷ àæèëëàõ íü ç¿éòýé. 

Òàâäóãààðò, íèéãìèéí àìüäðàëä ã¿éöýòãýõ õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí ¿¿ðãèéã øèíýýð àâ÷ ¿çýõ, àøèãëàõ õ¿ðýýíä øèíý÷ëýëèéã ã¿íçãèéð¿¿ëæ õóðäàñãàõ øààðäëàãà óðãàí ãàð÷ áàéíà. Ýíý íü òºðèéí á¿õ àëáàí õààã÷äàä òýð òóñìàà òºðèéí çàõèðãààíû àëáàíä àæèëëàãñäàä îíöãîé õàìààðàëòàé ãýæ áîäîæ áàéíà. Óëàì á¿ð äàÿàðøèí õóðäàí õºãæèæ áàéãàà ºíººãèéí íºõöºëä õýâøèæ òîãòñîí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, äààëãàñàí àæëûã ë òîäîðõîé çààâàð æóðàìä áàðèãäàí ã¿éöýòãýõ÷ýýí áîëäîã, ýðñäëýýñ çàéëñõèéæ ººð÷ëºëò õèéõ, àëäàà ãàðãàõ, øèéòãýë õ¿ëýýõýýñ àéäàã, àìèà õîîõîéëñîí, ìýðãýæèë, ÷àäâàðûí õóâüä õîöðîãäñîí óëñ òºðæäºã ò¿øìýë ¿åý ºíãºðººæ, ºðñºë人íèé íºõöºëä ýðñäýë á¿õèé øèíý÷ëýë õèéõýýñ õóë÷èéäàãã¿é, á¿òýýãäýõ¿¿í ¿ð ä¿íã ýðõýìëýí, àìæèëòûã á¿õíýýñ ò¿ð¿¿íä òàâüäàã, áèé áîëñîí áîëîìæèéã àëäàëã¿é àøèãëàæ ÷àäàõóéö îâñãîî ñàìáààòàé, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷, õýðýãëýã÷èéí ñîíèðõëûã äýýäýëñýí, ìýäëýã, ÷àäâàð á¿õèé ò¿øìýä, òºðèéí àëáàí õààã÷èä øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà. Òºðèéí àëáàíû õ¿ðýýíä õèéõ øèíý÷ëýëèéã ýíý ç¿ãò ã¿íçãèéð¿¿ëáýë çîõèíî.

Èðãýä, îëîí ò¿ìýí ÷ òºð, çàñãààñ ¿¿íèéã ë øààðäàæ áàéíà. Ýíý áîë íýõýë õàòóó, çàðèì õ¿íä õàëãààòàé ÷ çàéëøã¿é øààðäëàãà ìºí. 

Èíãýæ øèíý÷ëýëèéí óòãà àãóóëãûã øèíýýð õàðæ, øèíýýð ñýòãýæ àæèëëàõ òèéì çààã ¿åäýý áèä íýãýíò îðæýý. 

Íèéãìèéí àìüäðàë øèíý÷ëýãäýõ ¿éë ÿâöûã çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãàà äàãààä ººðºº àÿíäàà öýãöðýõ õºäºë㺺í ãýæ ¿çýæ, îðõèæ áîëîõã¿é. Ýíý íü ººðèéí ãýñýí ìàíëàéëàí õîøóó÷ëàã÷äûã øààðäàæ áàéãàà þì. Þóíû ºìíº, øèíý÷ëýëèéã õóðäàñãàæ ã¿íçãèéð¿¿ëýõýä òºðèéí äîòîîä, ãàäààä áîäëîãûí àëü ÷ àñóóäëûã ñàíàà÷ëàí õýëýëöýæ, áîäëîãûí ¿íäñèéã òîäîðõîéëîõ, äýýä ò¿âøíèé øèéäâýð ãàðãàõ îíöãîé á¿ðýí ýðõ á¿õèé ÓÈÕ-ûí ººðèéíõ íü ¿éë àæèëëàãààã óëàì á¿ð ýð÷èìæ¿¿ëýõ íü ÷óõàë. Ýíý òàëààð ÓÈÕ-ûí äàðãûí õýëñýí ¿ãýíä ñàÿ òîäîðõîé äóðäàãäëàà. ¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí çàðèì íýã ñàíàà íýìýðëýå.

  Áîäëîãîî çºâ, îíîâ÷òîé òîäîðõîéëîõ, ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýí ã¿éöýò-ã¿¿ëýõ, ã¿éöýòãýëä íü õÿíàëò, øèíæèëãýý õèéõ, ¿ð ä¿íã òîîöîí ¿íýëãýý ºãºõ áàñ áîäëîãîî õÿíàí çàñâàðëàõ òèéì ÷àäâàð ìýäðýìæ, óÿí õàòàí, á¿òýýë÷ øèéäýìãèé ÷àíàð çýðýã íü àëü ÷ ïàðëàìåíòûí ãîë øèíæ, ãîë ¿ç¿¿ëýëò áàéõ áîëîâ óó. 

Òºðèéí áîäëîãî òîìú¸îëîãäñîí îëîí òîîíû ¿çýë áàðèìòëàë, õºòºëáºð õóóëü, òîãòîîëûã ÓÈÕ-ààñ áàòàëæ ãàðãàñàí. Çàðèì íü àæèë õýðýã áîëæ, çàðèì íü ¿éë÷èëæ ýõëýýã¿é ìàðòàãäàõ, çàðèì íü àìüäðàëòàé çºð÷èëäºæ áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Àëèâàà áîäëîãî öýãöòýé, òîäîðõîé, íýãäìýë áàéõ øààðäëàãûí ¿¿äíýýñ ýíý á¿õíèéã ýðãýæ ä¿ãíýæ öýãíýæ áàéõ íü ÓÈÕ-ûí áàéíãà õèéõ ¸ñòîé àæèë ìºí.

  ×óóëãàíû õóðàëäààíààð õýëýëö¿¿ëýõýýð ºðãºí áàðüñàí îëîí òºñºë, ºäºð òóòìûí õýëýëö¿¿ëýã, ìàðãààí ìýòãýëöýýíèé àðä ãîë ç¿éë îðõèãäîæ, áîäëîãûí õ¿ëýýãäýë, çàâñàðäàë ¿¿ñýõ ýñâýë åðºíõèé ÷èã àëäàãäàõ ó÷èðã¿é. 

Îëîí æèëýýð óëèã áîëîí ÿðèãäàæ, á¿ðýí øèéäýëä õ¿ðýõã¿é õ¿ëýýãäýæ áàéãàà ãàçàð, ÷ºëººò á¿ñ, òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà ñàíõ¿¿æèëòûí áîëîí íýãýíò ¿çýë áàðèìòëàë íü áàòëàãäñàí àòëàà ¿éë àæèëëàãààíû ýõëýë òàâèãäàõã¿é æèë áîëæ áóé á¿ñèéí òºâ¿¿ä, òýäãýýðèéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëòûí àñóóäëààð ýíý óäààãèéí ÷óóëãàí äààöòàé, ìýðãýí øèéäýë ãàðãàíà ãýäýãò íàéäàæ áàéíà. Îëîí ò¿ìýí ÷ õ¿ñýæ, áàñ õ¿ëýýæ áàéíà. 

Òóõàéëáàë ãàçðûí àñóóäàë íýí ýìçýã, íóõàöòàé áîäîõ, á¿õ íèéòèéí ñàíàëûã õàðãàëçàí øèéäýõ àñóóäàë ìºí. Ãýõäýý ë ãàçðûã ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýíä îðóóëàõ, ò¿¿íèé ¿ð øèì ºãººæ, õýâëèéí áàÿëãûã çºâ çîõèñòîé àøèãëàõ, áàñ íºõºí ñýðãýýõ, õàìãààëàõ, àæ àõóéã ýðõëýí òîãòâîðòîé ¿éëäâýðëýë ÿâóóëàõûí òóëä Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë áîëãîñîí ýíý àñóóäëûã õîéøëóóëàõ öàã õóãàöàà ¿ëäýýã¿é ø¿¿ ãýäãèéã çîðèóä îíöëîí õýëüå.

  ªíãºðñºí íàìðûí ÷óóëãàí Èðãýíèé, Ýð¿¿ãèéí áîëîí òýäãýýðòýé õîëáîîòîé áàãö õóóëèóäûã õýëýëöýí áàòàëñíààð ýðõ ç¿éí øèíýòãýëèéí õ¿ðýýíä ÷óõàë àëõàì õèéñíèéã ñàéøààæ áàéíà. Õàðèí îäîî ýíý àëõìàà çàëãóóëàí, àñóóäëûã èæ á¿ðýí øèéäýõ ¿¿äíýýñ ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, õóóëü õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîõòîé õîëáîîòîé õóóëèóäûã øèíý÷ëýõ íü ç¿éòýé. 

Ýíý ÷èãëýëýýð Åðºíõèéëºã÷ººñ ÓÈÕ-ä ºðãºí áàðèõààð áýëòãýýä áàéãàà Ø¿¿õèéí òóõàé, Ïðîêóðîðûí áàéãóóëëàãûí òóõàé õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöýí áàòëàõ íü Ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóäûí øèíý÷ëýëä à÷ òóñàà ºãºõ áîëíî.

  ÓÈÕ óëñ îðíû òóëãàìäñàí òîäîðõîé àñóóäëààð áîäëîãûí õîìñäîë, òîäîðõîéã¿é áàéäàë ãàðãàæ îëîí ò¿ìíèéã öºõðºíã áàéäàëä îðóóëæ îãò áîëîõã¿é. Èíãýõäýý ýíý Èõ Õóðëûã óëñ îðíûã èéì áàéäàëä îðóóë÷èõëàà ãýñýí øóóä óòãààð áóñ, ïàðëàìåíòàò ¸ñíû 10 æèëèéí ñóðãàìæààñ ¿¿äýýä ¿å ¿åèéí Èõ Õóðàë ¿¿íèéã ÿìàãò ñàíàæ àæèëëàõ ¸ñòîé ãýäãèéã õýëæ áàéãàà þì ø¿¿. ͺõöºë áàéäëûã ìýäýð÷ áîäëîãîî ÷, ¿éë àæèëëàãààãàà ÷ áàñ ººð÷ëºõ ó÷èðòàé.

  Òºðèéí òýðã¿¿íèé õóâüä áè ºìíºõ ïàðëàìåíòààñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõûã øààðäàæ èðñýí áîë ýíý ïàðëàìåíòààñ óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé, òààëàìæòàé íºõöºëä þó õèéõ ¸ñòîéã øààðäàõ áîëíî. Óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàë ãýäýã áîë çîðèëãî áèø çîðèëãîäîî õ¿ðýõ, çîðèëòîî áèåë¿¿ëýõ íýã ë òààòàé áîëîìæ íºõöºë þì. Õàðèí ýöñèéí çîðèëãî íü õ¿íèé õºãæèë. Èðãýí õ¿íä ºãººæºº ºãºõã¿é óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàë ãýäýã õóóðìàã áàéäàë òºäèéã¿é ýðãýýä òààã¿é áàéäëûã òºð¿¿ëýõ íºõöºë áîëæ áîëíî. 

Èéìä Çàñãèéí ãàçðàà èðãýí õ¿íä ºãººæºº ºãºõ¿éöýýð èäýâõòýé, ¿ð íºëººòýé àæèëëóóëàõ, èíãýæ àæèëëàõàä íü á¿õ òàëààð òóñëàõ íü ïàðëàìåíòûí íýí ÷óõàë ¿¿ðýã ìºí.

  Îäîîãèéí Çàñãèéí ãàçðûã ãàðãàæ áóé õ¿÷èí ÷àðìàéëòûí òàëààñ íü ìóó àæèëëàæ áàéíà ãýæ õýëýõ ¿íäýñ áàéõã¿é. Ãýâ÷ ¿ð ä¿íãèéí òàëààñ íü ¿çâýë ÷àìëàëòòàé áàéíà. Èðãýä ãàãöõ¿¿ ¿ð ä¿íã øààðäàíà, ò¿¿ãýýð õàðèóöëàãà òîîöíî ãýäýã íü ë ãàðöààã¿é ¿íýí.

  Èéìä Çàñãèéí ãàçàð ìºðèéí õºòºëáºðèéí çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä àñóóäëûã øèéäýõ õóðäàà ýðñ íýìýãä¿¿ëýõ, øèéäýìãèé àðãà õýìæýý àâ÷, á¿ð àíõàí øàòàíä õ¿ð÷ ºðãºí äàëàéöòàé àæèëëàõ øààðäëàãà áàéíà. Îäîî õèéõ ãýæ áàéãàà òóõàé áèø õèéæ, á¿òýýæ, ¿ð ä¿íã íü èëòãýõ ìýäýýëýõ öàã ýõýëñýí ø¿¿ ãýäãèéã àíõààðóóëúÿ. Çàñãèéí ãàçàð õàìãèéí ìóóãààð áîäîæ õàìãèéí ñàéí àæèëëàõ ¸ñòîé.

  ªíãºðñºí îíû 10 ñàðààñ ýõëýí áè ¯ÀÁÇ-èéí òýðã¿¿íèé õóâüä òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí óäèðäëàãûí èëòãýë, ìýäýýëëèéã ñîíñîõ, õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ¿¿ðýã, äààëãàâàð ºãºí á¿ðýí ýðõèéíõýý õ¿ðýýíä ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí íèëýýä áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãûí ìýäýýëëèéã ñîíñîæ, çºâëºìæ ÷èãëýë ºã÷ àæèëëàñàí. Áàñ òºâ, îðîí íóòãèéí áîëîí òîäîðõîé ñàëáàðûí àæèë áàéäàëòàé òàíèëöàæ áàéíà. Èðãýä, îëîí ò¿ìíèéã ÷ ºðãºí õ¿ðýýíä ñîíñîæ áàéíà.

  Èíãýõýä òàíèëöóóëãà ìýäýýëýë, òàéëáàð ¿íäýñëýëýýñ áîäèò áàéäàë íýã ººð, èðãýäèéí ¿íýëýëò ä¿ãíýëò, õ¿ñýëò õ¿ëýýëò îãò ººð áàéõ ÿâäàë íýëýýäã¿é àæèãëàãäñàí. Òóõàéëáàë, èðãýä òýòãýâðýý áîäèòîéãîîð 2 äàõèí íýìýãäýíý ãýæ õ¿ëýýæ áàéõàä, ò¿¿íèéã õàðèóöñàí áàéãóóëëàãà íü òýòãýâðèéí ñàíãàà 2 äàõèí íýìýãä¿¿ëýõ òóõàé ë ÿðüæ áàéíà áèëýý. Öàëèíã òîäîðõîé õóâèàð íýìýãä¿¿ëñýí, àæëûí áàéðûã íýìýãä¿¿ëñýí, ÿäóóðëûã áóóðóóëæ, àðõèäàëòòàé òýìöýæ áàéãàà òóõàé îëîí òàéëàí ìýäýý íàäàä èð¿¿ëäýã. Ãýòýë àìüäðàë äýýð ò¿¿íýýñ àðàé ººð áàéãàà íü ¿çýýä, ñîíñîîä èðýõýýð ìýäýãääýã.

  Ýíý ìýò àì àæëûí çºð¿¿ã àðèëãàæ õýìæèæ áîëîõóéö ¿ð ä¿í, àìæèëò ãàðãàõ òàëààð Çàñãèéí ãàçðûí áàéãóóëëàãóóä ÷àðìàéëò ãàðãàõ õýðýãòýé áàéíà.

Òºð, çàñãèéí ãàçà𠺺ðèéí ÷èã ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý èðãýä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà õóâèéí õýâøëèéí äàâóó òàëûã çºâ ¿íýëýí àøèãëàõ, òºâ, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäûí õºäºëìºðèéí õóâààðüò îíîâ÷òîé çîõèöóóëàëò õèéõ çàìàà𠺺ðèéí à÷ààëëûã õºíãºâ÷ëºõ, èðãýäýý äýýä ãàçðûí ãàð õàðàõ áèø ººðºº ººðòºº ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà àâ÷ ¿éë÷èëæ ñóðãàõàä ÷ àíõààðàõ ç¿éë áàéíà.

  Çàñãèéí ãàçàð òºðèéí íèéòëýã ¿éë÷èëãýýã èðãýí á¿ðò òýãø, ÷àíàðòàé õ¿ðãýõ àñóóäàëä îíöãîéëîí àíõààð÷ àæèëëàìààð áàéíà. Ýíý íü þóíû óðüä õàìãèéí íààä çàõûí ñóóðü ¿éë÷èëãýý áîëîõ ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, ìýäýýëëèéí, õ¿íèé àþóëã¿é àìüäðàõ áàòàëãààãààð ¿íýëýãäýíý. Òèéì ó÷ðààñ ýíý àñóóäëààð èðãýäýýñ ãàðãàæ áàéãàà ãîìäîë ñàíàë áîë ç¿é ¸ñíû øààðäëàãà þì. Ýíý òàëààð Çàñãèéí ãàçàð ÷, òóõàéí ñàëáàðûã õàðèóöñàí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí ÷ ººðèé㺺 ºìººðºõ çºâòãºõ ýðõ áàéõã¿é. Ãàãöõ¿¿ ãîìäëûã õóóëü, æóðìûí äàãóó áàðàãäóóëàõ ë ¿¿ðýãòýé.

  Íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýý, öàëèí, òýòãýâýð, òýòãýìæèéí àñóóäàëä çàñãèéí ãàçàð íü ºìíºõ Çàñãèéí ãàçðóóäòàé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ àõèöòàé àæèëëàæ áàéãàà ÷ àìëàñàí àìëàëòàà ÷àíàðòàé õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ýíý òàë äýýð ãàð òàòàëã¿é àæèëëàâàë çîõèíî. Ýíä çàðöóóëàãäàõ õºðºí㺠íü õîîñîí çàðëàãà áèø, õ¿íèéõýý òºëºº õèéæ áóé øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò ãýñýí øèíý ñýòãýëãýýãýýð õàíäâàë çîõèñòîé. Èðãýääýý ÷ ýíý ¿çýë ñàíààã øèíãýýæ, îéëãóóëàõ çàìààð çîõèñã¿é, ¿ðýëãýí, öàìààí õýðýãëýýãýý õÿçãààðëàõ äàäàëä ñóðãàõ õýðýãòýé áàéíà.

  ¯¿íòýé õîëáîãäóóëæ õýëýõýä ºì÷ õóâü÷ëàëûã ýð÷èìæ¿¿ëýí íèéãìèéí ñàëáàðûí õóâü÷ëàëûí ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëýõäýý äàðàà íü ¿¿ñ÷ áîëçîøã¿é ñºðºã ¿ð äàãàâðûã íàðèéí òîîöîæ, ò¿¿íèé ñýðãèéëýëò, õààëòûã ñàéí õèéõ, õóâü÷ëàë, ººð÷ëºí áàéãóóëàëòàä õàìðàãäàõ àæ àõóéí íýãæýýñ îðîí òîîãîîð çàéëøã¿é ÷ºëººëºãäºõ õ¿ì¿¿ñèéí õóâü çàÿà, íèéãìèéí àñóóäëûã íóõàöòàé áîäîæ øèéäýõ íü ç¿éòýé. Èíãýõäýý ýíä õóãàöàà àëäàìã¿é áàéíà. ̺í õóâü÷ëàõûí òóëä ë õóâü÷ëàë ÿâóóëàõ áèø ¿ð ä¿íä íü íèéãìèéí ºãººæ, ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã íýìýãäýæ áàéõ íü àñóóäëûí ãîë ãýäýã ÷èã øóãàìààñ õàçàéæ áîëîõã¿éã õýëüå. 

ÿéöýòãýõ çàñàãëàëûí àæèë õýðýã öýãöòýé, øóóðõàé, ¿ð ä¿íòýé áàéõ íü ò¿¿íèé íýðèéí ºìíººñ àæèë ¿éë÷èëãýý ÿâóóëæ áàéãàà àëáàí õààã÷äûí àæèë õýðýã÷ áàéäëààñ èõ øàëòãààëäàã íü òîäîðõîé ç¿éë.  

ªºðèéíõºº íýðèéí ºìíººñ àæèë õàðèóöäàã óëñ òºðèéí àëáàí òóøààëòàí áîëîí á¿õ øàòíû òºñºâ çàõèðàã÷ íàðòàéãàà òýäíèéã òîìèëñîí çàñãèéí ãàçàð öàã ÿìàãò õàòóó õàðèóöëàãà òîîöäîã çàð÷èì òîãòîîõ õýðýãòýé. Ýíý øàòàíä áàéãàà õýí íýãíèé ¸ñ ñóðòàõóóíã¿é ¿éëäýë, àâèëãàë, õ¿íä ñóðòàë, õ¿íèé òºëºº ñýòãýë äóòñàí áàéäàë íü çàñãèéí ãàçðûí íýð õ¿íäèéã íýãìºñºí õººääºã ºíãºðñíèé ãàøóóí ñóðãàìæóóä èëõýí áèé. 

Äýâø¿¿ëæ òàâüñàí çîðèëò òºëºâëºæ òîéìëîñîí àæëàà áîäèò ç¿éë áîëãîí àðä ò¿ìýíäýý àìëàñàí àìëàëòàà áèåë¿¿ëýõýä òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí èõýýõýí õ¿íäðýëòýé òóëãàð÷ áàéãààã äîð á¿ðíýý îéëãîæ, ìýäýð÷ áàéãàà. Ãýõäýý òºñâèéí çàðäëûã áóóðóóëàõ, íººö õºðºíãèéã îíîâ÷òîé àøèãëàõ ¿¿äíýýñ á¿òöèéí ººð÷ëºëòèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýõ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäûí øóãàìààð îðæ èðæ áàéãàà õºðºíãèéí àøèãëàëòûã ñàéæðóóëæ, ¿ð àøãèéã íü äýýøë¿¿ëýõ ÷èãò øèíý÷èëæ ººð÷ë¿¿øòýé îëîí ç¿éë áàéíà.