1980-д оны дунд хэрд Европын социалист орнууд болон ЗХУ-д өрнөсөн социалист нийгмийн өөрчлөн байгуулалт, ил тод байдлын уур амьсгал Монголын нийгэмд нөлөө тусгалаа өгч нийгмийн сэтгэл зүйг идэвхижүүлж эхэлсэн юм. Зөвлөлтийн нөлөө жишээг даган эх орондоо нийгмийн өөрчлөн байгуулалтын үйл явцыг хурдасгах, ил тод байдлыг өрнүүлэн хэрэгжүүлж, эрх баригчдын хүнд суртал, захиргаадалтын дэглэмийн эмгэг, согог бүхнийг уудлан илчилж засч залруулахыг яаравчилсан нэг хэсэг байхад үйл явцын өрнөлтийг ажиглах, харзнах ”Сэхээтний төөрөгдөл” гэдэг шиг ямар нэгэн дарамтанд орж болзошгүй гэж хаширлан тээнэгэлдсэн нөгөө нэг хэсэг, бас юу ч болж байсан хамаагүй байдгаараа байж байх бодолтой хуучинсаг үзэлтэй өөр нэг хэсэг байгаа нь мэдрэгдэж байлаа.

... Нийгмийн сэтгэл зүйн уур амьсгал тогтворгүйжсэн, зарим талдаа тэсрэлтийн байдалд тун ч дөхсөн тийм нөхцөлд 1988 оны арванхоёрдугаар сарын 21-22-ны өдрүүдэд МАХН-ын Төв хорооны V Бүгд хурал хуралдав. Тус Бүгд хуралд МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Батмөнх тавьсан илтгэлдээ:
“...1930-аад онд нам төр, цэрэг, аж ахуй, соёлын өдий төдий боловсон хүчин, ард иргэд, лам хувраг, сүсэгтнүүдийг үй олноор нь гэсгээн хэлмэгдүүлжээ. Хувьсгалын эсэргүү хүчний үүр голомт болсон гэдэг нэрээр сүм хийдийг нураан, соёлын өвийг үрэн таран хийж устгасан нь үнэхээр гунигт явдал болсон байна...”
“...Гуч дөчөөд онд хэлмэгдэгсдийн тухай асуудлыг үргэлжлүүлэн нөхөн хянаж үнэн байдлыг тогтоох, намын шударга ажилтны намын нэр хүндийг сэргээх, хэлмэгдэгсдийг цагаатгуулах ажлыг эрхлэх Тусгай комиссыг Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооноос томилж ажиллуулах нь зүйтэй хэмээн үзэж байна.” хэмээн улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн уршиг дагаврыг үндсээр нь уудлан илчилж, арилгах арга хэмжээ авах зорилт дэвшүүлсэн билээ.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 69 дүгээр зарлиг 1989 он
БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 119 дүгээр зарлиг 1990 он

БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч П.Очирбат 1990 оны арванхоёрдугаар сарын 25-нд “Комисс байгуулах тухай” 56 тоот зарлиг гаргаж, “гуч, дөч, тавиад оны эхэн үед улс төрийн хилс хэрэгт татагдаж хэлмэгдсэн хүмүүсийн асуудлыг үргэлжлүүлэн судалж Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах Улсын комиссыг” байгуулав. Улсын комиссын бүрэлдхүүнийг улс төрийн ба төрийн захиргааны төв байгууллагын албан тушаалын байдлаар тогтоож, комиссын дарга нь БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, орлогч дарга нь БНМАУ-ын Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга, гишүүд нь: БНМАУ-ын Бага Хурлын нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга, БНМАУ-ын Сангийн сайд, БНМАУ-ын Засгийн газрын дэргэдэх Улсын Аюулгүй байдлыг хангах газрын дарга, комиссын нарийн бичгийн дарга нарын бүрэлдхүүнтэй байхаар заажээ. Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах Улсын комисст, “улс төрийн хилс хэрэгт татагдаж “Онцгой бүрэн эрхт комисс”, “Тусгай комисс” зэрэг шүүхийн биш байгууллагаар шийтгэгдсэн хүмүүсийн хэрэг, түүнд холбогдогсдыг нэрсийнх нь дагуу, шүүхээр шийтгэгдсэн хүмүүсийн хэргийг өргөдөл гомдлын үндсэн дээр шалгаж шийдвэрлэх, цагаатгагдсан хүн түүний гэр бүлийнхэнд тэтгэвэр тэтгэмж олгох хэлмэгдэгсдийн талаар судалж түүхэн үнэнийг тогтоох, нэр төрийг сэргээх ажилд холбогдох байгууллага хүмүүсийг өргөн оролцуулж ажиллах, улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах журамд зарим нэмэлт өөрчлөлт оруулах асуудлыг судлан шийдвэрлэх”-ийг даалгасан юм.

1991 оны гуравдугаар сарын 18-нд БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч 55 тоот зарлигаараа “Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссын дүрэм”-ийг батлав. Хоёр бүлэг, 9 зүйлтэй энэ дүрмээр тус комиссын эрх хэмжээ, үүрэг, үйл ажиллагааны журмыг тодорхойлон тогтоожээ. Үүнд тус комиссын эрх хэмжээг “Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комисс нь 1930-1950-иад оны эхэн үе, 1960-аад оны дунд үед улс төрийн хилс хэрэгт татагдаж хэлмэгдсэн хүмүүсийн асуудлыг үргэлжлүүлэн судалж цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах төр, засгийн төв байгууллага мөн” гэж тогтоогоод “Улсын комиссын зорилт нь улс төрийн хэрэгт татагдаж шийтгэгдсэн хүний хэргийг шалгаж шийдвэрлүүлэх, цагаатгагдсан хүн, түүний гэр бүлийнхэнд тэтгэвэр, тэтгэмж олгуулах, хэлмэгдэгсдийн талаар судалж түүхэн үнэнийг тогтоох, нэр төрийг сэргээх ажилд холбогдох байгууллага, хүмүүсийг өргөн оролцуулах ажлыг зохион байгуулахад оршино” гэж заав.

БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн 56 дугаар зарлиг 1990 он
БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн 55 дугаар зарлиг 1991 он

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 118 дугаар зарлиг 1992 он
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 131 дүгээр зарлиг 1998 он
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 39 дүгээр зарлиг 2002 он